دیابت (قند خون بالا)
دیابت یعنی قند خون بیشتر از حد بماند. در این صفحه می‌خوانید نشانه‌ها چیست، با کدام آزمایش‌ها تشخیص داده می‌شود، درمان و پیگیری چه شکلی دارد و چه زمانی باید فوری کمک بگیرید.
دیابت چیست؟
در دیابت، قند (گلوکز) خون بیش از حد بالا می‌ماند. هورمونی به نام انسولین باید قند را از خون به سلول‌ها برساند. در دیابت یا انسولین کافی ساخته نمی‌شود یا بدن به آن خوب پاسخ نمی‌دهد.
دو نوع اصلی داریم. در دیابت نوع ۱ سیستم ایمنی سلول‌های سازندهٔ انسولین را از بین می‌برد و بیمار هر روز انسولین لازم دارد. دیابت نوع ۲ شایع‌تر است؛ در منبع آمده که حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد را شامل می‌شود. این صفحه بیشتر دربارهٔ نوع ۲ است. دیابت بارداری هم وجود دارد که معمولاً بعد از زایمان تمام می‌شود، ولی خطر دیابت نوع ۲ را در سال‌های بعد بالا نگه می‌دارد.
نشانه‌ها
شایع‌ترین نشانه‌ها در منبع این‌هاست: خستگی زیاد، ادرار بیشتر از معمول، تشنگی همیشگی و کاهش وزن بدون دلیل. گاهی تاری دید، دیر خوب شدن زخم‌ها و خارش یا عفونت قارچی هم دیده می‌شود.
نشانه‌ها آهسته پیدا می‌شوند و بسیاری از مبتلایان هیچ نشانه‌ای ندارند. به همین دلیل بیماری گاهی سال‌ها ناشناخته می‌ماند. اگر خطرتان بالاست (سابقهٔ دیابت در پدر، مادر یا خواهر و برادر، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، فشار خون بالا)، بدون نشانه هم آزمایش بدهید.
چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص با آزمایش خون است. سه آزمایش رایج و حدهای آن‌ها بر پایهٔ منبع CDC این است:
| آزمایش | طبیعی | پیش‌دیابت | دیابت |
|---|---|---|---|
| HbA1c (میانگین قند دو تا سه ماه گذشته) | کمتر از ۵٫۷٪ | ۵٫۷ تا ۶٫۴٪ | ۶٫۵٪ یا بیشتر |
| قند ناشتا | ۹۹ mg/dL یا کمتر | ۱۰۰ تا ۱۲۵ | ۱۲۶ یا بیشتر |
| آزمایش تحمل گلوکز (عدد دو ساعت بعد) | کمتر از ۱۴۰ | ۱۴۰ تا ۱۹۹ | ۲۰۰ یا بیشتر |
قند تصادفی ۲۰۰ mg/dL یا بیشتر هم در همان منبع در محدودهٔ دیابت آمده است. این حدها راهنمای کلی‌اند. پزشک عدد شما را همراه نشانه‌ها، سابقه و آزمایش‌های دیگر تفسیر می‌کند و ممکن است آزمایش را تکرار کند.
درمان و مدیریت
هدف این است که قند در محدوده‌ای که پزشک برای شما تعیین کرده بماند و عوارض دیرهنگام پیش نیاید. در منبع NHS اول از همه تغییر شیوهٔ زندگی آمده است:
- غذا. میوه، سبزی، غلات کامل و حبوبات؛ کمتر غذای فرآوری‌شدهٔ پرنمک و پرشکر. رژیم خیلی سخت و کم‌کالری را بدون مشورت با پزشک یا کارشناس تغذیه شروع نکنید.
- تحرک. در منابع حداقل ۱۵۰ دقیقه (دو و نیم ساعت) در هفته پیاده‌روی یا فعالیتی که کمی نفس‌تان را بالا بیاورد آمده است. اگر مدت‌ها کم‌تحرک بوده‌اید، آهسته شروع کنید و از پزشک بپرسید چه فعالیتی برایتان مناسب است.
- دارو. اگر تغییر شیوهٔ زندگی کافی نباشد، پزشک دارو اضافه می‌کند. نوع و مقدار دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند. بعضی بیماران در مراحلی به انسولین نیاز پیدا می‌کنند.
در منبع NHS آمده که تغییر شیوهٔ زندگی گاهی قند را به حد طبیعی می‌رساند و بیماری وارد «بهبودی» می‌شود. این برای همه اتفاق نمی‌افتد و وعده‌ای نیست که برای شما صادق باشد؛ پزشک می‌گوید در وضعیت شما چه انتظاری واقع‌بینانه است.
پیگیری و مراقبت از خود
دیابت بیماری بلندمدت است و پیگیری منظم بخشی از درمان است. بر پایهٔ منبع NHS، معمولاً این بررسی‌ها لازم‌اند: HbA1c هر سه تا شش ماه، معاینهٔ پا، و بررسی فشار خون، چربی خون، وزن و کلیه دست‌کم سالی یک بار، و معاینهٔ چشم یک یا دو سال یک بار. در منبع NIDDK هم معاینهٔ چشم با گشاد کردن مردمک دست‌کم سالی یک بار و دندان‌پزشکی سالی یک بار توصیه شده است. برنامهٔ دقیق شما را پزشک تعیین می‌کند.
چند عادت ساده کمک می‌کند:
- دفترچه‌ای برای عدد قند و فشار خون داشته باشید و به ویزیت بیاورید.
- هر روز پاها را نگاه کنید. زخم کوچک یا تاولی که خوب نمی‌شود را به پزشک نشان دهید.
- داروها را سر وقت و طبق نسخه مصرف کنید. اگر عارضه‌ای دارید، به‌جای قطع دارو با پزشک مشورت کنید.
- در بیماری‌های دیگر که رفتید، بگویید دیابت دارید و دارویتان چیست.
قند خیلی پایین و خیلی بالا
قند پایین (هیپوگلیسمی). در منبع NIDDK آمده که برای بسیاری از بیماران قند کمتر از ۷۰ mg/dL پایین حساب می‌شود، ولی حد آن برای هر نفر فرق می‌کند و باید از پزشک بپرسید. نشانه‌ها: لرزش، عرق سرد، گرسنگی، تپش قلب، سرگیجه، گیجی، تاری دید. قند خیلی پایین می‌تواند به بیهوشی و تشنج برسد. فردی که هوشیار است و می‌تواند ببلعد باید فوراً قند سریع‌الجذب بخورد و بعد از ۱۵ دقیقه دوباره اندازه بگیرد. اگر بیهوش است، به او چیزی نخورانید و فوراً ۱۱۵ را بگیرید.
قند بسیار بالا و کتواسیدوز. تشنگی شدید، ادرار زیاد، درد شکم، تهوع و استفراغ، نفس عمیق‌تر از معمول، بوی میوه‌ای یا شبیه استون در نفس و خواب‌آلودگی یا گیجی می‌تواند نشانهٔ کتواسیدوز دیابتی باشد، که اورژانس است.
چه زمانی تماس بگیرید؟
فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر:
- فرد دیابتی بیهوش است یا تشنج کرده، یا قند پایین دارد و هوشیار نیست
- نشانه‌های کتواسیدوز دارد، به‌ویژه گیجی و خواب‌آلودگی
- درد یا فشار قفسهٔ سینه، تنگی نفس ناگهانی یا نشانه‌های سکته دارد (در بیماران دیابتی با آسیب عصبی، ممکن است درد قفسه حس نشود؛ راهنمای «کی فوری تماس بگیرم» را ببینید)
در مطب یا تلفنی با پزشک مشورت کنید اگر قندتان چند بار پشت سر هم از محدودهٔ هدف بالا یا پایین بوده، زخم پا خوب نمی‌شود، تاری دید پیدا کرده‌اید، یا نمی‌دانید دارو را چطور مصرف کنید.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
یک بار قندم بالا آمده. یعنی دیابت دارم؟
لزوماً نه. اگر آزمایش را در جایی مثل داروخانه یا نمایشگاه سلامت داده باشید، در منبع آمده که پزشک ممکن است آزمایش را تکرار کند تا از درستی نتیجه مطمئن شود. تشخیص را پزشک می‌دهد، نه یک عدد تنها.
باید تا آخر عمر دارو بخورم؟
جواب برای همه یکی نیست. در منابع آمده که تغییر شیوهٔ زندگی گاهی قند را تا حد طبیعی پایین می‌آورد و می‌تواند بیماری را به حالت «بهبودی» ببرد، ولی این برای همه اتفاق نمی‌افتد و تصمیم دربارهٔ دارو با پزشک است. دارو را هیچ‌وقت خودتان کم یا قطع نکنید؛ این تصمیم با پزشک است.
عدد قند هدف من چقدر است؟
هدف را پزشک برای هر بیمار جدا تعیین می‌کند و به سن، داروها و بیماری‌های دیگر بستگی دارد. در منبع دربارهٔ قند پایین هم آمده که حد آن ممکن است برای هر نفر فرق کند. عدد خودتان را از پزشک بپرسید و یادداشت کنید.
چرا باید هر چند ماه یک بار آزمایش بدهم، وقتی حالم خوب است؟
چون قند بالا اغلب نشانهٔ روشنی ندارد و آسیب به چشم، کلیه، عصب و رگ‌ها آرام پیش می‌رود. آزمایش و معاینهٔ دوره‌ای برای این است که مشکل را زود ببینیم.
آیا فقط شیرینی دیابت می‌آورد؟
نه. در منابع عوامل خطر مثل اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، سابقهٔ خانوادگی و سن آمده است. شیرینی و نوشیدنی شیرین قند را بالا می‌برند و باید کم شوند، ولی علت دیابت فقط آن‌ها نیست.